Inleiding Linux

Inleiding tot Linux (voor Windows-gebruikers)

Steeds meer mensen zijn nieuwsgierig naar Linux als besturingssysteem op hun computer in plaats van Windows. Heel vaak worden ze echter afgeschrikt omdat ze niet helemaal kunnen plaatsen wat nieuwe begrippen en namen precies betekenen.
Dit artikel probeert de eerste kennismaking makkelijker te maken door die begrippen op eenvoudige wijze te verklaren en waar nodig een vergelijking te maken met het overeenkomstige begrip in Windows.
Ongeduldige lezers gaan meteen naar tabel 1 onderaan de tekst.

1. Wat is een besturingssysteem

Om niet al te diep in te gaan op wat een besturingssysteem van een computer precies is, volstaan we hier met de vaststelling dat alle programma's die we als eenvoudige gebruiker tegenkomen, een besturingssysteem nodig hebben om te kunnen functioneren. Het besturingssysteem zit tussen de programma's die we gebruiken en de hardware.
Het besturingssysteem zorgt ervoor dat onze toetsaanslagen terecht komen bij het programma waar we op dat moment mee bezig zijn. Hetzelfde geldt voor alle muisbewegingen. Maar ook alle netwerkverkeer en bewerkingen op bestanden op alle denkbare media lopen via het besturingssysteem.
Een andere, zeer belangrijke, functie van het besturingssyteem is ervoor te zorgen dat alle processen de kans krijgen hun werk te doen, door ze voldoende, maar ook niet te veel, processortijd te geven.
Dit deel van het besturingssysteem noemen we de kernel (kern). Deze term zal je in de Linux-wereld nog vaak tegenkomen.
De veel gebruikte, Engelse, term voor besturingssysteem is Operating System, afgekort tot OS.

2. Voorbeelden van besturingssystemen

Het meest bekende besturingssysteem uit de oude doos is misschien wel DOS. Dit besturingssysteem was begin jaren 80 van de vorige eeuw de standaard op de personal computer en evolueerde later, met toevoeging van een grafische user-interface (GUI), tot Windows. Deze uitleg is wellicht wat gesimplificeerd, maar geeft wel aan dat een besturingssyteem niet per definitie een GUI nodig heeft om te kunnen functioneren.

Een ander besturingssyteem, minder bekend, maar met een langere historie, is Unix. Dit besturingssysteem bestaat al sinds 1970. Aanvankelijk alleen op grote systemen, want pc's bestonden toen nog niet. In de loop van de 80'er jaren werd ook aan de diverse Unix-varianten een GUI toegevoegd. Een bekend voorbeeld daarvan is het besturingssyteem dat we aantreffen in Apple-computers: Mac OS X.

Linux, waar dit artikel over gaat, is een kloon van Unix en de eerste aanzet daartoe is gemaakt door de Fin Linus Torvalds.
De naam Linux verwijst eigenlijk alleen naar de kern van het besturingssyteem (de kernel). Alle programma's er omheen die nodig zijn om het te laten functioneren komen uit een ander project, genaamd GNU. De politiek correcte aanduiding voor het geheel is daardoor: GNU/Linux.

Voorgaande alinea's zijn geenszins een vergelijking tussen DOS/Windows/Unix. Unix is vanaf het allereerste begin ontworpen als volledig multi-user en multi-tasking besturingssysteem. Het heeft bijna 30 jaar geduurd voordat Windows zover was...

3. Bekende toepassingen van Linux

Een groot deel van de wereld gebruikt Windows. Je vraagt je dus misschien af of Linux wel zo'n goede keuze is om op je computer te installeren. Om die vraag te beantwoorden volgen hier enkele wetenswaardigheden:

Google bestaat uit ruim 100.000 samenwerkende systemen die allemaal Linux draaien.
Vereweg het grootste deel van alle website's op de wereld gebruikt Linux.
Autobouwer Audi heeft het aluminium spaceframe van de Audi A8 ontwikkeld op Linux.
Bijna elk modem/router in de huiskamer loopt op Linux.
De stad München heeft op 14.000 pc's Windows vervangen door Linux.
4 van de 5 snelste computers ter wereld draaien op Linux.
NASA gebruikt Linux.
Ik gebruik Linux.

Als Linux-gebruiker ben je dus in goed gezelschap.

4. Distributies

In de Linux-wereld kom je vaak het begrip "distributie" tegen. Een distributie is zoiets als een "uitgave" van Linux. In tegenstelling tot Windows, dat alleen kan worden uitgegeven door Microsoft, kan Linux door iedereen worden uitgegeven. Dat komt doordat GNU/Linux zogenaamde Free Software is, hetgeen betekent dat iedereen er vrij over kan beschikken en tegen een bescheiden, kostendekkende, prijs zelf mag verkopen.
Omdat het tevens Open Source is, mag je het ook nog eens naar eigen inzicht veranderen en vervolgens (onder voorwaarden) verder verspreiden.

Er bestaan inmiddels zo'n 800 verschillende distributies waarvan de bekendste (in willekeurige volgorde) zijn: openSUSE, Ubuntu, Kubuntu, Xubuntu, Debian, Red Hat, CentOS, Slackware en Mandriva.
De verschillen zitten vaak in het aanbod van aanvullende software en het beheer daarvan, alsmede de gebruikte desktop.
Onder de motorkap maken ze echter allemaal gebruik van (min of meer) dezelfde Linux-kernel.

5. Desktops

Zoals hiervoor al werd opgemerkt, heb je met Linux ook nog keuze in de gebruikte desktop. Hiermee wordt niet alleen het "buroblad" bedoeld, maar ook de verschijningsvorm, kleur, model en gedragingen van vensters en dialogen.
Wellicht de meest bekende (en zware) desktopomgevingen zijn KDE en Gnome. Hiervoor zijn moderne computers met voldoende geheugen en kloksnelheid noodzakelijk.
Enkele lichtere desktopomgevingen zijn Xfce en WindowMaker.

Als Windows-gebruiker is het wel even wennen aan het feit dat je hierin een keuze kunt maken. Je moet je voorstellen dat je niet alleen een ander kleurenpallet kiest, maar echt compleet andere "widgets", of venster-elementen.

6. Software

Een besturingssysteem alleen doet niet erg veel. Er hoort nog het één en ander bij. Voor de vaststelling van de bruikbaarheid van de basispakketten kijken we even wat de inhoud is van de doos die we kopen. (Of, in het geval van Linux, wat we gratis hebben gedownload).

Wat omvat een "standaard" pakket Windows?

Het besturingssysteem
De desktop (geintegreerd)
Outlook Express (emailprogramma)
Internet Explorer (webbrowser)
Paint (tekenprogramma'tje)
Een rekenmachientje
... en nog wat klein spul

Heel mooi, dus.

Wat omvat een "standaard" distributie Linux?

Het besturingssysteem
Een paar desktop's (KDE, Gnome, Xfce etc.)
Een paar email-clients (KMail, Thunderbird etc.)
Een stuk of 4 web-browsers (Konqueror, Firefox, Opera etc.)
The Gimp en Krita (echte tekenprogramma's á la Adobe Photoshop)

Maar er zit nog meer in de Linux-doos:

OpenOffice.org (een compleet Office-pakket, compatible met MS Office)
KOffice (idem)
Webservers, zoals Apache
Database-servers, zoals MySQL en PostgreSQL
Mail-servers, zoals Postfix
Allerhande servers, zoals NFS, Samba, FTP
Compilers voor de programmeertalen C, C++, Pascal, Fortran en nog veel meer...
CAD-programma's, zoals QCad en Eagle
Multi-media programma's, zoals MPlayer, Xine, Amarok
K3B, het mooiste CD en DVD-brandprogramma dat er is...
100 of zo? spelletjes (ik speel ze niet, dus ik tel ze niet)
Alle mogelijke archiveer- en compressie-software
Echte formatteer- en partitioneer-utilities
Pdf's maken
Flowcharts maken
CD- en DVD-rippers
Audio-editors
...en nog zo'n 18.000 pakketten...(je weet niet wat je meemaakt...)

En dat allemaal in één "pakketje Linux"...
De meest gangbare distributies voor thuis-en kantoorgebruik bieden deze programma's in ongewijzigde of licht aangepaste vorm aan.

7. Ondersteunde processors

Hoewel voor de gemiddelde computergebruiker wellicht niet zo interessant, zou dit artikel niet compleet zijn zonder aan te geven welke processors door GNU/Linux worden ondersteund.
Waar het met Windows al gauw is afgelopen met Intel en AMD processors, heb je met Linux wat meer keuze. Er bestaan versies voor:

Intel vanaf 80386, 32 en 64 bit
AMD, 32 en 64 bit
DEC Alpha 64 bit RISC-processor
ARM, voor embedded systemen, zoals PDA en telefoon
Hewlett-Packard PA-RISC
MIPS, voor embedded systemen
Apple-IBM-Motorola (AIM) PowerPC
Sun Microsystems SPARC
IBM S/390

Zoals gezegd, voor de meeste gebruikers niet zo interessant...

8. Overzicht

Na veel te veel tekst dan eindelijk de oorspronkelijke reden om aan dit artikel te beginnen: een schema waaruit in één oogopslag duidelijk moet worden wat GNU/Linux is en wat het inhoudt. Aanvankelijk was het de bedoeling om alleen dit schema te maken, maar zonder een beetje toelichting blijft het voor de nieuwkomers in de Linux-wereld toch allemaal wat vaag.
De globale vergelijking met Windows is alleen bedoeld om verschillende onderdelen een herkenbare plaats te kunnen geven in het grote geheel.

De eerste regels van de tabel laten zien welke Windows-versies en Linux-distributies er zoal zijn. Beide zijn niet compleet, maar het gaat om het idee.
Overigens kennen alle Linux-distributies natuurlijk ook hun respectievelijke versies, maar voor het doel van dit overzicht is dat niet belangrijk.

Vervolgens een beperkt overzicht van de software welke in het pakket zit. Voor GNU/Linux is het praktisch onmogelijk om daar compleet in te zijn. Voor Windows is het moeilijk er nog wat bij te bedenken...
Overigens is het best mogelijk dat een bepaald programma niet standaard in de Linux-distributie is opgenomen, maar het kan altijd van de website van de ontwikkelaars worden gedownload.

De desktop is het meest zichtbare onderdeel voor de gemiddelde gebruiker, dus die staan apart. Voor Linux zijn er nog meer, maar ik denk dat de aangegeven desktops wel de belangrijkste zijn.
Aangezien Windows niet zonder z'n grafische schil kan, staat die genoemd bij de kernel.
Linux daarentegen, kan heel goed draaien zonder GUI. Op Linux-servers is het daarom niet ongebruikelijk om al die grafische opsmuk weg te laten en zodoende kostbare systeembronnen te sparen. De Linux-kernel staat dus zonder desktop in het overzicht.

Helemaal onderaan zie je de door het besturingssyteem ondersteunde processors.

Tabel 1: Linux distributies en versies (niet compleet) 2008

Windows				GNU/Linux
Closed Source: eigendom van Microsoft			Broncode	Open Source: toegankelijk voor iedereen
Microsoft			<-Uitgever Distributie->	openSUSE	Debian	Ubuntu	CentOS	Slackware	Fedora	DSL	+800?
XP	Vista	...	Versie	11.0	4.0	8.04	5.02	12.1	9	4.4	...
browser: Internet Explorer email: Outlook Express Paint Rekenmachine tja...			Software	browsers: Konqueror, Firefox, Opera... email-clients: KMail, Thunderbird... echte tekenprogramma's: The Gimp, Krita office-pakketten: OpenOffice.org, KOffice webserver: apache databaseserver: MySQl, PostgrSQL programmeertalen -tools -en omgevingen: te veel om op te noemen CAD-programma's: QCad, Eagle nog zo'n 18.000 meer...
			Desktop	KDE Gnome Xfce ...
Windows-kernel met standaard desktop			Kernel	Linux (bijv. 2.6.18)
Intel	AMD		Ondersteunde processors	Intel/AMD	DEC Alpha	ARM	HPPA-RISC	MIPS	PowerPC	SUN/SPARC	IBM S/390

Uit dit schema kan je afleiden dat alle distributies in principe dezelfde onderdelen bevatten. De wijze waarop één en ander is geimplementeerd en waarop het wordt beheerd kan echter behoorlijk van elkaar verschillen. In sommige gevallen zijn de verschillen juist weer erg klein omdat dan de ene distributie is gebaseerd op de ander. Ubuntu is bijvoorbeeld gebaseerd op Debian. Het voert te ver om daar hier op in te gaan.

Het grote aanbod van pakketten (soms wel meer dan 18.000!) wordt in de meeste distributies beheerd met zogenaamde package-managers. Deze programma's helpen je software te installeren, configureren en eventueel weer te verwijderen. Ze zorgen ervoor dat alle benodigde programmabibliotheken worden geinstalleerd en weer worden verwijderd als ze niet meer nodig zijn.
Omdat dit programma's zijn die onder controle staan van de uitgever van de distributie en de broncode open en dus controleerbaar is, zijn ze gegarandeerd virus-en wormvrij.

9. Conclusie

Welke conclusie kan je aan dit alles verbinden? Eigenlijk niets en dat was ook niet de bedoeling van dit verhaal. Maar je zou wel kunnen zeggen dat je bij Linux erg veel waar krijgt voor bijzonder weinig geld. Vooral als je de distributie van je keuze gratis download van internet.
Bovendien zijn er op internet genoeg vergelijkingen te vinden op het gebied van stabiliteit, betrouwbaarheid en veiligheid, dus daar doe ik op deze plaats geen uitspraak over.
Het feit dat ik sinds 2004 (na 10 jaar Windows) alleen nog maar GNU/Linux wens te gebruiken zegt misschien genoeg...